MAKALE

Yayın Tarihi: 15.02.2018 Perşembe 16:50:00

Diyabetliyim, menümü nasıl planlayabilirim?

Ceren YOLAÇAN İŞERİ

Diyabetliyim, menümü nasıl planlayabilirim?

Kan şekerini yönetebilmenin temel prensibi, ilk tanıyı aldığınızda deneyimli bir ekip tarafından size verilecek olan diyabet eğitimidir. Bir ömür eşlik edecek diyabetle nasıl geçineceğinizi öğrenmek komplikasyon riskini azaltır ve yaşam kalitesini artırır.

Size özgü düzenlenmiş tıbbi beslenme tedavisi bu eğitimin önemli bir parçasıdır. Beslenme programınızı hazırlamak için kullanılabileceğimiz pek çok yöntem olmakla birlikte hedeflerimiz hep ortaktır! Tıbbi beslenme tedavisi; HbA1c değerinde Tip1 diyabetlilerde %1, Tip 2 diyabetlilerde %2, total kolesterolde %7-11, LDL kolesterolde %7-22, trigliseritte %11-31 oranında düşüş sağlar. Tip 1 veya Tip 2 diyabetliyseniz tanıyı izleyen ilk bir ay içinde, gestasyonel diyabetliyseniz (yani gebelikte diyabet tanısı aldıysanız) tanıyı izleyen ilk bir hafta içinde bir diyabet diyetisyenini ziyaret etmelisiniz. Şimdi menü planlamada kullanılabilecek yöntemlere bir göz atalım. Değişim listeleri: En sık karşılaştığımız öğün planlama yöntemlerinden birisidir. Bir diyetisyenle çalıştığınızda, size karbonhidrat, protein yağ gibi besin öğeleri ve kalori miktarları açısından benzer yiyeceklerin olduğu ‘değişim listeleri’ verir! Başlangıçta karışık görünse de değişim listeleri, planlanan beslenme programının hayat tarzı haline getirilmesinde oldukça yardımcıdır. Besinleri süt, et, ekmek ve yerine geçenler, sebze, meyve, yağ ve baklagiller olarak gruplandırabilir, menünüzü çeşitlendirebilirsiniz. Örneğin bir dilim ekmekten vazgeçerek 3 kaşık bulgur pilavı veya 1 kepçe çorba tüketebilirsiniz.



Böylelikle hem tükettiğiniz porsiyonu kontrol eder, vücut ağırlığınızı korur, hem tükettiğiniz karbonhidrat miktarını kontrol eder, kan şekerinizi yönetebilirsiniz. Tabak modeli: Menü planlarken kullanabilecek yöntemlerden biridir. Yeni diyabet tanısı aldıysanız ve nasıl besleneceğinizi henüz bilmiyorsanız tabak modelini tercih edebilirsiniz. Sofraya oturduğunuzda yemek tabağınızı göz kararı ikiye bölün ve yarısını sebze ile doldurun. Kalan yarısını da ikiye bölün yani tabağın ¼’üne tahıl (ekmek/ bulgur/tam tahıllı makarna vb) , diğer ¼’üne de protein grubu (et/tavuk/balık vb) ilave edin. Menüye yoğurt/ayran ve bir porsiyon meyve de ekleyebilir, böylece yeterli ve dengeli beslenmenin temeli olan tüm besin gruplarından tüketebilirsiniz.

El porsiyon yöntemi: Porsiyon ölçülerini öğreninceye kadar bize yol gösterecek metotlardandır. Diyabet yönetiminde miktar, özellikle de tüketilen karbonhidrat miktarı kan şekeri ayarında esastır. Bu yönteme göre, nişastalı gıdalar ve meyvelerde bir yumruk büyüklüğü, sebzelerde iki avucumuzun içine sığacak miktarlar, etler için avuç içi büyüklüğü, yağlar için ise baş parmağımızın ucu 1 porsiyon ölçüsü kabul edilir. Karbonhidrat sayımı: Menü planlamada tercih edebileceğimiz bir diğer yöntemde karbonhidrat sayımıdır. Özellikle Tip 1 diyabetli bireylerde, metabolik kontrol üzerinde oldukça etkilidir. Karbonhidratlar; proteinler ve yağlar gibi diğer besin öğeleri ile kıyaslandığında, kan şekerini daha fazla yükseltir. Yani kan şekeri düzeyleriniz ve öğündeki insülin ihtiyacınız tüketilen karbonhidrat miktarı ile ilişkilidir. Karbonhidrat sayımı yöntemi ile öğünlerde tüketilen karbonhidrat miktarını hesaplayabilirsiniz.

Öğün öncesi hedef kan şekerine ve tüketilecek karbonhidrat miktarına uygun olacak şekilde insülin dozunda ve/veya karbonhidrat miktarında ayarlama yapabilirsiniz. Böylece tüketilen karbonhidrat ile ihtiyaç duyulan insülini eşleştirmeyi öğrenebilirsiniz. Karbonhidrat sayımı, 3 basamaktan oluşur. 1. ve 2. basamak yani başlangıç ve orta düzey, Tip 1 diyabetliler, Tip 2 diyabetliler, gestasyonel diyabetliler (gebelik diyabeti), hızlı veya kısa etkili insülin analogları kullananlar, insülin pompası kullananlar, reaktif hipoglisemisi olanlar için, 3. basamak yani ileri düzey de Tip 1 diyabetliler, hızlı veya kısa etkili insülin analogları ve insülin pompası kullananlar için uygundur. Başlangıç düzeyinde (1. basamak), ‘Karbonhidrat nedir? Hangi yiyecekler karbonhidrat içerir? Besinlerin karbonhidrat miktarları nasıl hesaplanır?



Karbonhidratlar, proteinler, yağlar kan şekerini nasıl etkiler?’ soruları cevaplanır, öğünlerde ve ara öğünlerde tüketilmesi hedeflenen karbonhidrat miktarları belirlenir. Sağlıklı beslenme kurallarına uygun bir tıbbi beslenme tedavisi düzenlenir. Tüketilen tüm besinler ve ölçülen kan şekerleri kaydedilir ve yiyeceklerin porsiyon ölçüsü ile ilgili pratik uygulamalar yapılır. Orta düzeyde (2. basamak), besin tüketim kayıtları, ölçülen kan şekerleri ve fiziksel aktivite arasındaki ilişki gözlemlenir. Besin etiketlerinin kullanımı ile ilgili pratik uygulamalar yapılır. İnsülin pompası veya hızlı/kısa etkili insülin kullanıyorsanız, kan şekeriniz hedeflenen aralığa ulaştıysa, tükettiğiniz karbonhidrat miktarını hesaplamayı ve kan şekeri - insülin - karbonhidrat - egzersiz ilişkisini öğrendiyseniz, karbonhidrat sayımı ileri düzeye (3. basamak) geçebilirsiniz. Bu aşamada tüketilen karbonhidrat ve kullanılan insülini eşleştirmeyi öğrenirsiniz.

Seçilen yöntem ne olursa olsun, diyabet yönetiminde başarı sağlamak ancak deneyimli bir ekip tarafından size özgü planlanmış tedaviyi sürdürmekle mümkün olacaktır. Mutlaka düzenli olarak hekiminizi ziyaret etmeli, sağlıklı beslenmeyi ve düzenli egzersiz yapmayı hayat tarzı haline getirmelisiniz.